Jakie są objawy raka ucha? Rodzaje nowotorów, przyczyny i leczenie

Dolegliwości ze strony ucha bardzo często bywają bagatelizowane i kojarzone z przeziębieniem, przejściowym zapaleniem ucha lub chwilowym pogorszeniem słuchu. Tymczasem ucho jest złożonym narządem, a objawy pojawiające się w jego obrębie mogą mieć znacznie poważniejsze podłoże. Nowotwór ucha, zaliczany do nowotworów głowy i szyi, należy do rzadkich zachorowań, jednak jego przebieg bywa szczególnie podstępny. Choroba często rozwija się powoli i daje zróżnicowane oraz niecharakterystyczne objawy, które łatwo pomylić z przewlekłym stanem zapalnym.

Ból ucha, wyciek z przewodu słuchowego, zaburzenia słuchu czy nawracające zapalenie ucha to sygnały, które wielu pacjentów ignoruje lub leczy wyłącznie objawowo. W niektórych przypadkach mogą one jednak wskazywać na rozwój procesu nowotworowego. Wczesne objawy raka ucha bywają niejednoznaczne, dlatego ważna jest świadomość tego, jakie symptomy powinny wzbudzić czujność.

W której części ucha pojawiają się zmiany nowotworowe? 

Choć nowotwór może zaatakować niemal każdy fragment narządu słuchu, statystyki medyczne są w tej kwestii bardzo wyraźne: ponad 95% wszystkich guzów lokalizuje się w obrębie ucha zewnętrznego oraz środkowego. Aby łatwiej zrozumieć, gdzie ryzyko jest największe, warto przyjrzeć się konkretnym obszarom.

• Małżowina uszna (ponad 85% przypadków). To zdecydowanie najczęstsze miejsce występowania zmian. Ponieważ jest to najbardziej wystawiona na świat część ucha, głównym winowajcą jest tutaj szkodliwe promieniowanie ultrafioletowe (słońce).

• Przewód słuchowy zewnętrzny (około 10% przypadków). Guzy w tym miejscu zazwyczaj wywodzą się z gruczołów woskowinowych, które znajdują się w skórze części chrzęstnej przewodu.

• Ucho środkowe (około 5% przypadków). To rzadsza lokalizacja. Nowotwory (np. gruczolaki) rozwijają się tu zazwyczaj w jamie bębenkowej, ale mogą być groźne, ponieważ mają tendencję do rozrastania się w kierunku kości (wyrostka sutkowatego) lub z powrotem do przewodu słuchowego.

Warto pamiętać, że zagrożenie może czaić się także głębiej, na nerwach (twarzowym lub słuchowym) oraz w strukturach sąsiadujących z mózgiem. Co więcej, ucho może stać się celem przerzutów z zupełnie innych narządów, takich jak płuca, nerki, piersi czy prostata.

Jakie rodzaje nowotworów ucha występują najczęściej? 

Choć nowotwory ucha należą do chorób rzadkich (stanowią ułamek procenta wszystkich nowotworów głowy i szyi), ich klasyfikacja jest bardzo zróżnicowana. W medycynie dzieli się je głównie na zmiany pierwotne (powstające bezpośrednio w uchu), wtórne oraz przerzutowe.

Nowotwory łagodne 

W tej grupie liderem jest kostniak, który zazwyczaj rośnie w przewodzie słuchowym zewnętrznym. Z kolei w uchu środkowym najczęściej spotyka się przyzwojaka. Do rzadszych zmian łagodnych należą m.in. nerwiaki, naczyniaki czy perlaki.

Nowotwory złośliwe

Statystyki kliniczne są tu niepokojące – zmiany złośliwe bywają rozpoznawane nawet dwukrotnie częściej niż łagodne. Najważniejsze z nich to:

• Rak płaskonabłonkowy – główny typ nowotworu złośliwego ucha.

• Rak podstawnokomórkowy i czerniak – atakują głównie małżowinę uszną, a ich rozwój często wiąże się z ekspozycją na słońce (promieniowanie UV).

• Raki gruczołowe – w tym rzadki, ale agresywny nowotwór wywodzący się z gruczołów produkujących woskowinę.

Nowotwory wtórne i przerzuty

Nie wszystkie guzy w uchu "rodzą się" w nim. Zmiany wtórne (np. oponiaki) naciekają ucho z sąsiadujących struktur. Zdarzają się również przerzuty z odległych narządów: piersi, nerek, prostaty czy płuc.

Jakie objawy mogą wskazywać na nowotwór ucha? 

Największym problemem w diagnostyce raka ucha jest jego „kamuflaż”. Objawy nowotworów złośliwych są bardzo zróżnicowane i często do złudzenia przypominają zwykłe, przewlekłe zapalenie ucha. To sprawia, że pacjenci zgłaszają się do lekarza późno, gdy choroba jest już zaawansowana.

Na co należy zwrócić szczególną uwagę?

• Sygnały wczesne. Najczęściej pojawia się niedosłuch, uczucie zatkania oraz uporczywe szumy uszne. Alarmujący powinien być również ból ucha (często silny i nasilający się) oraz wyciek, zwłaszcza jeśli jest krwisty, ropny i nieprzyjemnie pachnie. W badaniu lekarskim widoczne mogą być polipy lub guzki w przewodzie słuchowym.

• Sygnały zaawansowane (gdy guz atakuje nerwy). Wraz ze wzrostem guza dochodzi do uszkodzenia sąsiednich struktur. Może wystąpić porażenie nerwu twarzowego (opadanie kącika ust, niedowład mimiki), zaburzenia czucia na twarzy, a nawet problemy ze wzrokiem (podwójne widzenie).

Warto pamiętać, że niektóre guzy łagodne (np. kostniaki) mogą nie dawać żadnych objawów i są wykrywane przypadkowo. Jednak każda dolegliwość, która nie ustępuje pomimo standardowego leczenia przeciwzapalnego, wymaga pilnej konsultacji laryngologicznej.

W jaki sposób diagnozuje się raka ucha? 

Postawienie trafnej diagnozy w przypadku nowotworu ucha jest procesem skomplikowanym. Dlaczego? Ponieważ choroba ta jest rzadka i „przebiegła”, a jej objawy często do złudzenia przypominają zwykłe, przewlekłe stany zapalne. Aby mieć pewność, musimy przeprowadzić kilkuetapowe śledztwo medyczne.

Oto jak wygląda droga do rozpoznania:

1. Wizyta w gabinecie (otoskopia i wywiad). Lekarz najpierw dokładnie ogląda wnętrze ucha za pomocą otoskopu. Szuka niepokojących sygnałów, takich jak twarde guzki, krwawiące przy dotyku polipy czy nietypowy wygląd błony bębenkowej. Równie ważne jest sprawdzenie funkcji neurologicznych, np. czy nie występuje porażenie nerwu twarzowego (asymetria twarzy).

2. Badanie słuchu. Wykonujemy audiometrię tonalną oraz próby stroikowe. Pozwalają one ocenić, jak głęboki jest niedosłuch i czy wynika on z blokady mechanicznej (guza), czy z uszkodzenia nerwów.

3. Zajrzenie w głąb czaszki (badania obrazowe). Aby zobaczyć to, co niewidoczne dla oka, używamy zaawansowanej technologii. Badania te uzupełniają się wzajemnie:

• Tomografia komputerowa (TK). Pokazuje nam stan kości, czy guz ich nie niszczy.

• Rezonans magnetyczny (MR). Jest niezastąpiony w ocenie tkanek miękkich i pozwala odróżnić guza od zwykłego zapalenia.

4. Ostateczny werdykt (biopsja). Żadne zdjęcie nie zastąpi badania tkanki pod mikroskopem. Pobranie wycinka i poddanie go analizie histopatologicznej (czasem rozszerzonej o immunohistochemię) to jedyny sposób, by na 100% potwierdzić raka i określić jego dokładny typ.

Jak leczy się raka ucha? 

W walce z nowotworem ucha nie ma miejsca na półśrodki. Strategię dobieramy indywidualnie, biorąc pod uwagę agresywność guza i jego lokalizację, ale w zdecydowanej większości przypadków medycyna opiera się na chirurgii, często wspieranej radioterapią.

• Radykalne cięcie chirurgiczne. To absolutna podstawa. Chirurg musi wyciąć guz w całości, zachowując tzw. "margines zdrowych tkanek", czyli usunąć też fragment zdrowego ciała wokół zmiany, aby mieć pewność, że nie została tam ani jedna komórka nowotworowa. W zaawansowanych stadiach może to wymagać usunięcia fragmentu kości skroniowej (petrosektomia).

• Radioterapia (naświetlanie). Stosujemy ją zazwyczaj jako "bezpiecznik" po operacji, aby dobić ewentualne pozostałe komórki rakowe (szczególnie przy nowotworach złośliwych). Jest to też główna metoda leczenia dla pacjentów, u których operacja byłaby zbyt ryzykowna.

• Leczenie węzłów chłonnych. Jeśli nowotwór jest agresywny, konieczne może być usunięcie węzłów chłonnych szyi oraz ślinianki przyusznej.

• Rekonstrukcja słuchu. Co ważne, onkologia nie zapomina o jakości życia. Po usunięciu guza, jeśli jest to bezpieczne, lekarze wykonują operacje naprawcze (np. tympanoplastykę), aby uratować słuch pacjenta.

Wyleczenie zależy od "czystości" pierwszego zabiegu. Małe guzy usunięte w całości dają bardzo dobre rokowania.

Należy jednak pamiętać, że koniec leczenia to nie koniec czujności. Wznowy mogą pojawić się nawet po wielu latach (opisano przypadki nawrotów po 7 latach!), dlatego regularne badania kontrolne (rezonans, tomografia) są absolutnym obowiązkiem każdego pacjenta.

Jakie są przyczyny nowotworu ucha? 

Choć medycyna stale idzie naprzód, dokładna przyczyna powstawania nowotworów ucha wciąż pozostaje dla nas pewną zagadką. Nie znamy jednego, konkretnego "zapalnika", ale zidentyfikowaliśmy grupę głównych podejrzanych.

Co najbardziej sprzyja rozwojowi choroby?

• Słońce (promieniowanie UV). To wróg numer jeden dla naszej małżowiny usznej. Ponieważ jest ona wystawiona na bezpośrednie działanie promieni słonecznych, stała ekspozycja bez ochrony może prowadzić do rozwoju nowotworów skóry, takich jak czerniak czy rak płaskonabłonkowy.

• Zaniedbane infekcje. Przewlekłe, wieloletnie stany zapalne toczące się w uchu środkowym (ukrytym głębiej) są uznawane za istotny czynnik ryzyka. To sygnał, że nie wolno lekceważyć "zwykłych" zapaleń.

• Papierosy. Palenie tytoniu, podobnie jak w przypadku innych nowotworów głowy i szyi, dokłada swoją cegiełkę do ryzyka zachorowania.

• Przerzuty i sąsiedztwo. Czasami nowotwór w uchu jest tylko echem choroby toczącej się gdzie indziej – np. w płucach, piersiach, nerkach czy prostacie. Zdarza się też, że guzy (np. oponiaki) "przechodzą" do ucha z sąsiadujących struktur mózgowych.

Według dostępnej wiedzy, nowotwory ucha nie są dziedziczne. Nie musisz się martwić, że "przekazano" Ci je w genach.

Rak ucha - podsumowanie

Rak ucha to choroba rzadka, ale wyjątkowo podstępna, przede wszystkim dlatego, że jej objawy przez długi czas mogą przypominać niegroźne stany zapalne lub przewlekłe zapalenie ucha. Ból ucha, wyciek, pogorszenie słuchu czy nawracające infekcje nie zawsze oznaczają nowotwór, ale ich utrzymywanie się mimo leczenia powinno wzbudzić czujność. Ogromne znaczenie ma szybka diagnostyka, ponieważ wczesne wykrycie raka ucha znacząco poprawia rokowania i skuteczność leczenia. Świadomość objawów, czynników ryzyka oraz regularne kontrole to najlepsza forma profilaktyki, która może uratować słuch, a w niektórych przypadkach także życie.

Bibliografia: 

1. Spławski B., Co to jest nowotwór ucha?, „Onkologia po Dyplomie” 2018, nr 04.

2. Kłodawska A., Amernik K., Jaworowska E., Rzadki nowotwór przewodu słuchowego wywodzący się z gruczołów woskowinowych – opis przypadku, „Polski Przegląd Otorynolaryngologiczny” 2018, t. 7, nr 3, s. 32–36, DOI: 10.5604/01.3001.0012.1468.

3. Konior M., Szczepański W., Składzień J., Wierzchowski W., Rzadki nowotwór ucha środkowego – gruczolak ucha środkowego, „Otorynolaryngologia” 2002, t. 1, nr 1, s. 57–61.

4. Wiatr M., Składzień J., Nowotwory łagodne ucha zewnętrznego i środkowego w materiale Kliniki Otolaryngologii CM UJ w Krakowie w latach 1992-2001, 2007.